TRMOTOR, KAAN'a güç verecek TF35000 için neler yapıyor? APU ve ATS nedir, nasıl çalışır?

Türkiye, havacılığın her alanında olduğu gibi motor ve güç sistemlerinde de konumunu güçlendirmeye devam ediyor. İHA'lardan helikopterlere, eğitim uçaklarından 5. nesil muharebe uçaklarına uzanan geniş bir yelpazede yürütülen çalışmalar, motor teknolojilerinde de Türkiye'yi dünyada görünür kılıyor. 

Küresel ölçekte verimlilik ve emisyon azaltımı odaklı yeni nesil motor mimarileri öne çıkarken, dijital ikiz, ileri malzeme-kaplama teknolojileri ve üretim süreçlerindeki dönüşüm motor ekosistemini yeniden şekillendiriyor. 

TRMOTOR tam da bu noktada hava araçlarına yönelik ana motor ve yardımcı güç sistemleri alanında sürdürülebilir, yerli ve millî, yüksek teknolojili ürün ve hizmetler sunma misyonuyla çalışmalarını yürütüyor. 

Şirket savunma sanayii platformlarının itki ve güç sistemleri ihtiyaçlarında dışa bağımsızlığın güvencesini sağlayacak teknoloji ve altyapıyı geliştirmeyi, global ölçekte rekabetçi bir oyun kurucu olma vizyonuyla ele alıyor. 

Millî Muharip Uçak KAAN'a güç verecek TF35000'i TUSAŞ Motor Sanayii (TEI) ile birlikte geliştiren TRMotor, Türk Havacılık ve Uzay Sanayii'nce (TUSAŞ) yayınlanan GÖKVATAN dergisinde, mevcut faaliyetlere ilişkin önemli bilgiler verdi. İşte o yazıdan öne çıkanlar...

TRMOTOR'UN TEKNOLOJİ YOLCULUĞU 

TRMOTOR, Türkiye'nin havacılık motorlarında yerli ve millî çözümler geliştirme hedefiyle 20 Nisan 2017'de faaliyetlerine başladı. 6 Aralık 2021 tarihi itibariyle hisselerinin şirketimiz tarafından devralınmasıyla birlikte yeni bir dönemin kapıları aralandı. TRMOTOR bugün, gaz türbinli motor teknolojileri ve güç sistemleri alanında tasarım, geliştirme, üretim ve doğrulama kabiliyetlerini ülkemize kazandırmaya odaklanan bir teknoloji merkezi olarak öne çıkıyor. 

2017-2021 döneminde Türkiye'nin ihtiyaç duyduğu millî ve özgün güç sistemleri alanında Ar-Ge ve teknoloji yapılanmasına yönelik roller üstlenen TRMOTOR, 2021'de 5. nesil Millî Muharip Uçak KAAN için kritik öneme sahip Auxiliary Power Unit (APU) ve Air Turbine Starter (ATS) sistemlerinin tasarım ve geliştirme iş paketini bünyesine kattı. 

2022'de KAAN'ın ana motorunun kavramsal tasarım kontratını imzalayan şirket, 2024'te KAAN'ın kalbi olan TF35000 motorunun geliştirilmesi amacıyla TEI ile konsorsiyum anlaşmasına imza attı. Bu süreçte TRMOTOR, APU ve ATS çalışmalarını da farklı platformlarla uyumlu şekilde genişletmek üzere yeni projeleri devreye aldı. 2025 yılında bir yerli platform için yürütülen sistem geliştirme çalışmalarında da kritik aşamaları tamamladı. 

TÜRKİYE'NİN İLK YERLİ YARDIMCI GÜÇ SİSTEMİ APU-60

Türkiye'de ilk kez yerli ve millî imkânlarla geliştirilen APU-60 için ilk entegrasyonun 2026 yılı içerisinde yapılması planlanıyor. APU-60, uçak ana motorlarını çalıştırmadan önce ihtiyaç duyulan gücü sağlayarak iklimlendirme ve aviyonik sistemlerin devreye alınması gibi kritik görevler üstleniyor. Sistemin test aşamaları devam ederken, KAAN'a entegrasyonuyla birlikte Türkiye'nin bu alandaki kabiliyet havuzu da genişlemiş olacak. 

TRMOTOR, APU-60'ın yanında yeni bir yardımcı güç ünitesi üzerinde de çalışıyor. APU-40 adı verilen bu modelin uçak ve döner kanat platformlarına entegrasyonunun yapılması hedefleniyor. Böylelikle, platformlar için kritik bir ekipman daha yerlileştirilmiş olacak. APU-40 projesinde çekirdek motor entegrasyon çalışmaları sürerken 2026 yılının ilk çeyreğinde test faaliyetlerine başlanması planlanıyor. 

KAAN'IN MİLLÎ MOTORU TF35000'DE TASARIMDAN TESTE UZANAN YOLCULUK

Ana motoru çevreleyen alt sistemlerin geliştirilme süreçlerini sistem bütünlüğü odağında ele alan şirket, bu kapsamda elektrik-kontrol, yağlama, yakıt, ateşleme, aktivasyon, pnömatik ve dişli kutusu gibi yüksek hassasiyet gerektiren alanlarda uzmanlığını sürekli geliştirmeye devam ediyor. 

'Güç Bizimle Başlar' diyerek faaliyetlerini sürdüren TRMOTOR, gücün yalnızca 'çıktı' ile değil, doğru mimarî, veri ve testi her adımda kaliteyle güvenceye almak olarak tanımlıyor. Bu nedenle çalışmalarının tüm aşamalarında test ve kalifikasyon süreçlerini titizlikle yürüten şirket, sözkonusu çalışmalarını kavramsal tasarımdan detay tasarıma, prototip imalattan ürün test altyapılarına kadar uzanan bir bütün içinde yürütüyor. 

TRMOTOR Ankara, Eskişehir ve Kocaeli'de kurduğu test ve doğrulama ekosistemi ile Türkiye'nin motor teknolojileri alanındaki millî test altyapısı kabiliyetini güçlendirmeye katkı sağlıyor. Özgün motor projelerinin test edilebilmesi için yeni test rigleri kazandırma çalışmalarında üniversite-sanayi işbirliklerini odağına alan TRMOTOR, Gebze Teknik Üniversitesi'ndeki Alt Sistemler Mükemmeliyet Merkezi ile Ortadoğu Teknik Üniversitesinde (ODTÜ) yapımı tamamlanan yanma ve akış laboratuvarında test faaliyetlerini sürdürecek. 

Yanma ve akış çalışmaları ile kompresör ve yanma odası testlerinden APU montaj-enstrümantasyon süreçlerine ve ana motor için dişli kutusu / yağlama / yakıt / aktivasyon gibi sistem seviyesi test düzeneklerine kadar uzanan bu geniş kapsam, hem ürün güvenilirliğini artırmrayı hem de geliştirme döngüsünü hızlandırmayı amaçlıyor. 

KALİTE VE SÜREÇ DİSİPLİNİ: SÜRDÜRÜLEBİLİR GÜVEN

TRMOTOR'un kalite politikası, hava araçlarının itki ve güç sistemlerinin tasarımı, geliştirilmesi ve entegrasyonunda ilgili standatlara uyumu, uygulanabilir mevzuat ve şartlara bağlılığı ve sürekli iyileştirmeyi odağa alarak paydaş memnuniyetini esas alıyor. 

TRMOTOR Genel Müdürü Prof. Dr. Osman Saim Dinç, motor teknolojilerinin stratejik niteliğine dikkat çekerek şunları ifade ediyor:

"Motor teknolojilerinin bugün, yalnızca performans hesabı yapılan bir mühendislik başlığı olarak değil; bağımsızlık, sürdürülebilirlik ve tedarik güvenliğinin de kesişim noktası konumuyla önemi artmaya devam ediyor. Yerli motor çalışmalarını beka meselesi odağında değerlendiriyoruz. Bu durum, itki ve güç sistemlerinde kendi kabiliyetini oluşturmanın stratejik önemini daha da görünür kılıyor. 

Projelerle birlikte Türkiye'nin yerli havacılık motorları teknolojilerinde katalizör etki oluşturacak bir kabiliyet kazanımı da gerçekleşmiş olacak. Bu bilinçle Türkiye'nin bağımsız savunma sanayiine katkı sunan bir sorumluluk bilinciyle disiplinler arası teknoloji odağında, mühendislikte özgün güç olarak çalışmalarımızı sürdürüyoruz."

APU VE ATS NEDİR, JET MOTORUNDA NASIL ÇALIŞIR?

Yardımcı güç ünitesi olarak da bilinen APU (Auxiliary Power Unit), hava platformları için kritik bileşenler arasında yer alır. Ana motora kıyasla daha küçük bir gaz türbinli motor olan APU, ana motorlar çalışmadan önce devreye girerek platformun aviyonik ve elektronik sistemlerinin enerji ihtiyacını karşılar. 

APU'nun ürettiği basınçlı hava, bir diğer kritik bileşen olan ATS (Air Turbine Starter) sistemine aktarılır ve ana motorun çalıştırma süreci başlatılır. ATS, aldığı basınçlı havayla içindeki türbini döndürür. Ardından ana motorun milini çevirerek ilk dönme hareketini sağlar ve motorun çalışması için gerekli başlangıç koşullarını oluşturur. 

Haricî yer ekipmanına ihtiyacı azaltan bu sistem bütünü, operasyonel esnekliğin artmasını sağlar; yerde bekleme ve hazırlık süreçleri kısalır. Böylece daha bağımsız ve hızlı operasyon gerçekleşmiş olur.